Cultuurhistorie

Oude namen herinneren aan vroeger
Twilhaar
Restanten van bewoning en akkerbouw zien we nu nog op Twilhaar. Schanskorven markeren de plaatsen waar huisjes gestaan hebben. Maar ook de aanwezigheid van leilindes, beuken en een waterput verraden de vroeger bewoning.

Kamp Twilhaar 
Het monument voor Rijkswerkkamp Twilhaar bevindt zich aan de Paltheweg (Sallandse Heuvelrug) te Nijverdal is onthuld op 2 oktober 2003 en bedoeld voor de mannen die op 2 oktober 1942 vanuit het werkkamp werden afgevoerd naar het concentratiekamp Westerbork, om vervolgens bijna allemaal in Auschwitz de dood te vinden.
Herstel
O
p 27 april 2012 is Rijkswerkkamp Twilhaar geopend door de Burgemeester van gemeente Hellendoorn mevrouw Raven, samen met districtshoofd van Staatsbosbeheer Hans van de Beek, de initiator Jan Fikken en de beheerder van het Memory Oorlogs- en Vredesmuseum Nijverdal Joop Staman. De Commissaris van de Koningin mevrouw Bijleveld was helaas verhinderd.
Na enkele toespraken van de betrokkenen, werd de replica van de toegangspoort onthuld. Vervolgens konden de gasten een kijkje nemen bij het gerestaureerde monument en luisteren naar verhalen uit de overlevering.
 

Monument
Het monument bestaat uit twee betonnen panelen met elk een foto. Een van deze foto's is vervaagd, waarmee de kunstenares, Marjolein Rensen, wil laten zien dat 'de herinnering zelfs aan deze mensen kan vervagen.' Het monument is een van de resultaten van het onderzoek van de twee Nijverdallers Jan Fikken en Alex Alfering. Op het bord bij het monument staat de volgende tekst:

In de periode van 1940 tot begin 1947 bevond zich hier het Rijkswerkkamp Twilhaar. Dit werkverschaffingskamp werd opgericht door de Rijksdienst voor de Werkverruiming en diende in de veertiger jaren van de vorige eeuw voor huisvesting van werkloze mannen, die nuttig werk moesten verrichten in de bossen van de Sallandse Heuvelrug. Deze werkzaamheden betroffen voornamelijk het onginnen van woeste gronden en de aanleg van paden en wegen in de bossen en op de heide.

Kamp
Het kamp bestond uit twee lange woonbarakken met daarin twaalf wooneenheden, een kantine, een keuken met beheerderswoning, een washok en een schillenhok. In het voorjaar van 1942 werd het kamp ontruimd en ingezet voor de belangen van de bezetter. Op 10 juli 1942 werden hier 83 joodse mannen afkomstig uit Groningen tewerkgesteld, later aangevuld met enkele mannen uit Amsterdam en Tilburg. Ook zij werkten in de bossen. Ze werden hiertoe echter gedwongen. Op 2 oktober van dat jaar werd het kamp plotseling ontruimd en werden de joodse mannen overgebracht naar doorvoerkamp Westerbork. Van daaruit werden ze gedeporteerd naar de vernietigingskampen in Oost-Europa. In de laatste jaren van de oorlog werden hier evacués afkomstig uit het westen van het land ondergebracht. In 1945 hebben in het kamp ook nog enige Nijverdallers gewoond die, tengevolge van het zware bombardement van 22 maart, dakloos waren geworden. Begin 1947, nadat de laatste bewoners waren vertrokken, zijn de barakken uit elkaar gehaald en naar Ommen vervoerd waar ze werden verhandeld. Het kampterrein is nadien beplant met bomen en teruggegeven aan de natuur van de Sallandse Heuvelrug.

Onderduikershut
Aan de Tweede Wereldoorlog herinnert ook een onderduikershut en herinneringsmonument bij Helhuizen aan de westzijde van de heuvelrug. Op initiatief van onder anderen de heren Marsman en Tielbeek, destijds zelf ook onderduikers, is het monument in 1998 tot stand gekomen. De heer Marsman is begin 2012 overleden.
Het monument is geplaatst op de plek waar Marinus Stevens op 14 oktober 1944 het leven liet tijdens een razzia. Sinds 2005 worden op deze plek ook de joodse onderduiker Maurits Bachrach uit Apeldoorn en verzetsman Gerrit Jan Piksen uit Haarle herdacht. Zij kwamen ook tijdens deze razzia om het leven.
De Bosschool in Espelo heeft het monument geadopteerd.